ارامنه ایران و پیشینه پذیرفتن دین مسیحیت

سابقه تبلیغ و توسعه مسیحیت، در نواحی شمال، شمال غربی و قسمت های مرکزی ایران به قرن اول میلادی می رسد.
پیش از مصلوب شدن و معراج حضرت مسیح (ع)، حواریون آن پیامبر بزرگ که به حواریون دوازده گانه معروف اند، به دستور مرشد بزرگ خود به اطراف دنیای آن روز سفر کردند تا به سفارش استاد خود «به شاگردی امت ها» کمر همت ببندند و ملت ها را با آیین حضرت مسیح (ع) آشنا سازند. نخستین حواری که راه ایران و ارمنستان را در پیش گرفت تا وظیفه خود را به سرانجام رساند، «تاده وس» (طاطاوس) بود.

او به نواحی کاپادوکیه، واقع در آسیای صغیر، رفت و مردم را به پیروی از کیش نوظهور حضرت مسیح (ع) دعوت کرد. سپس به ارمنستان رفت و مدت ها در آنجا آیین مسیحیت را تبلیغ کرد. تا اینکه سرانجام در حوالی ماکو به شهادت رسید. بعد از شهادت حواری تاده وس، حواری دیگری از حواریون دوازده گانه به نام «بارتو قیمئوس» به شمال ایران و ارمنستان سفر کرد و به تبلیغ دین مسیح پرداخت، تا اینکه در ایالت «آقباک» واقع در آسیای صغیر  به شهادت رسید. مزار او در شهر «باش قلعه» در آسیای صغیر، در یکی از شهرهای ترکیه امروزی است.

ترویج مسیحیت در ایران از دوره سلطنت پارت ها (اشکانیان) آغاز شد ( این سلسله که از سال 250 قبل از میلاد مسیح تا سال 226 بعد از میلاد بر ایران حکومت داشتند ) . در سال 225 میلادی در بین النهرین و نواحی دیگر ایران بیش از بیست حوزه اسقفی وجود داشته است.

پس از انقراض سلسله اشکانیان به دست اردشیر بابکان، سلسله ساسانیان به حکومت رسید و حکومت سلسله اشکانی در ارمنستان ادامه یافت.
در همان زمان مردی به نام «آتاک» به همراه خانواده اش، ظاهرا به ارمنستان پناهنده شد. یک سال و اندی بعد، این مرد هنگامی که خسرو، پادشاه اشکانی ارمنستان، در شکارگاه بود، تیری به سوی او انداخت و گریخت. همراهان شاه به تعقیب او پرداختند و او را دستگیر کرده خود و خانواده اش را از بین بردند. اما یک فرزند پسر از خانواده «آناک» توسط دایه اش نجات یافت و به بیزانس رفت. این کودک که «گریگور» نام داشت، نخستین کسی بود که دین مسیحیت را در ارمنستان جا انداخت.

ارمنستان، نخستین کشوری است در دنیا که در آن دین مسیحیت پذیرفته شد. سیزده سال بعد، امپراتوری روم شرقی، مسیحیت را به عنوان دین رسمی انتخاب کرد.
به عقیده برخی از صاحبنظران، تاریخ پذیرش آیین مسیحیت در بیزانس سال 325 میلادی است. آنان بر این عقیده اند که سال 314 میلادی سال شناسایی گروه های فعال اما مخفی جنبش مسیحیت است که مبارزه با آنها به نتیجه نرسید و سرانجام به شناسایی آیین مسیحیت در سال 325 میلادی منجر شد).
در همین امپراتوری، مذهب ارتودکس به وجود آمد.
در حالی که در امپراتوری روم، مذهب کاتولیک به وجود آمده بود تاریخ رسمی این فرقه سال 451 میلادی است.

ارامنه به هیچ یک از این دو فرقه نپیوستند و مذهبشان به نام گریگور روشنگر، که مسیحیت را در ارمنستان به منزله دین رسمی رواج داد، گریگوری، نامیده شد.
نخستین ارمنیان را دو تن از حواریون حضرت مسیح (ع) به آِیین مسیح هدایت کردند، به همین دلیل کلیسای ارامنه، کلیسای حواریون نیز نامیده می شود.کلیساهای ارامنه ایران همه به این کلیسا تعلق دارند.
اچمیادزین، نخستین کلیسای رسمی دولتی
در سال 301میلادی، پس از چند سال دشمنی علنی حکومت وقت با آیین جدید، سرانجام تیرداد پادشاه ارمنستان، با ایمان آوردن به شریعت حضرت مسیح(ع) این دین را کیش رسمی کشور اعلام کرد. البته نقش اساسی و محوری «گریگور لوساوریچ» یا «گریگور روشنگر» را در این پذیرش نمی توان نادیده گرفت. او حدود 14سال از عمر خود را در دخمه ای عمیق سپری کرد و توانست با اثبات حقانیت آیینی که به آن گرویده بود، مسیحت را در سراسر ارمنستان بگسترد.( بعد از کشتن 7 قدیسه مقدس به دستور تیرداد او به بیماری دچار شد که هیچکس قادر به درمان او نبود و در این میان گریگور روشنگر  بعد از 14 سال زندگی در دخمه مرگ به طور معجزه آسایی زنده مانده و پادشاه را با معجزه ای از سوی مسیح شفا داد و تیرداد به مسیح ایمان آورد )

پس از رهایی، گریگور لوساوریچ قدیس، از دخمه، مهر و علاقه پادشاه شامل حالش شد و او نیز کلیساها و نمازخانه ها و اماکن مذهبی بسیاری بنا کرد.
تیرداد سوم و گریگور با ایمانی راسخ به ویران کردن آتشکده ها و ساختن کلیسا به جای آنها پرداختند. بنابراین کلیسای مرکزی نیز در پایتخت (واقارشابات) ساخته شد که به «اچمیادزین» (محل حلول زاده یگانه) معروف است. بنا به روایت آگاتانگقوس (یکی از مورخان قرن پنجم میلادی که تاریخ مسیحیت در ارمنستان را نوشته است) جایگاه کلیسا و نیز طرح ساختمان آن در خواب گریگور الهام شد.

با ارائه پرونده مشخصات کلیساهای ایران،8 کلیسای تاریخی ایران به عنوان نهمین اثر ایران در میراث جهانی ثبت شدند .

 کلیسای تادئوس (طاطاوس) مقدس

این کلیسا که در بین ارامنه به تاده مقدس (طاطاوس) معروف است در دهکده قره کلیسای دهستان چالدران شهرستان ماکو قرار دارد. این دهکده در سمت جنوب غربی و به فاصله 60 کیلومتری جاده تهران-تبریز- بازرگان و در جنوب شهر ماکو قرار گرفته است.
طبق اطلاعات مندرج در منابع موجود، زیارتگاه تاده مقدس بر روی قبر طاطاوس، که از حواریون بوده و به علت تبلیغ مسیحیت در ارمنستان به سال 48میلادی در منطقه قره کلیسا به شهادت رسیده، بنا شده است. این کلیسا بین ارامنه بسیار محترم و مقدس است و همه ساله در روز شهادت این حواری گروه کثیری از ارامنه به زیارت مقبره وی می شتابند تا مراسم مذهبی مخصوصی را که مختص روز شهادت طاطاوس مقدس است، به جای آورند.
این کلیسا یک بار در سال 1319 میلادی در اثر زمین لرزه به کلی ویران شد، اما ده سال بعد (1329م) به همت اسقف زاکاریا بازسازی شد و کتیبه آن همچنان در کلیسای فعلی موجود است.
در دوره قاجاریه، به امر فتحعلی شاه، کلیسای طاطاوس مقدس را عباس میرزا تعمیری اساسی کرد. کتیبه ای بر قطعه سنگی به زبان فارسی حک و بر سردر کلیسا نصب شده که در آن به این موضوع اشاره شده است. در این کتیبه تاریخ تعمیر بنا را سال 1814 میلادی (1229ه.ق) قید کرده اند.
در اواخر نیمه اول قرن بیستم با مهاجرت ارامنه ساکن دهات اطراف کلیسای تادئوس به ارمنستان، این کلیسا به حال خود واگذاشته شد.
پس از سال 1946 میلادی (1325 شمسی) شورای خلیفه گری کل ارامنه آذربایجان در تبریز، در صدد احیای کلیسا و زیارتگاه آن برآمد.
نخستین کاروان زائران، مرکب از پنجاه و چهار زائر ارمنی، در سال 1954 میلادی (1334 شمسی) از تبریز حرکت کرد و از بیراهه به آنجا رفت و مراسم زیارت کلیسای طاطاوس را برگزار کرد.
به منظور سهولت رفت وآمد زائران، جاده اتومبیل رویی به طول 60 کیلومتر از سه راه قره ضیاءالدین تا کلیسای طاطاوس مقدس احداث شده است.

کلیسای مریم مقدس

این کلیسا در نزدیکی روستای بارون، از بخش چالدران، واقع شده است و تاریخ بنای آن بین سال های 15-1314 میلادی است که به همت اسقف اعظم کلیسای طاطاوس مقدس به نام ذکریا ساخته شده است.
نام این کلیسا «وانک حضرت مریم» یا «وانک استوادزادزین» است.
این کلیسا یکی از مراکز مهم دینی و فرهنگی بود که زیر نظر عالی جناب «هوانس یرز» نقاش معروف به زور زورتسی اداره می شد.در سال 1367 خورشیدی، با احداث سد بارون، خط غرق شدن آن در آب های سد، عملیات جابه جایی آن به محل دیگری با ارتفاع حدود 110متر و به فاصله 600متری بر روی یک برآمدگی صخره ای انجام گرفت.

کلیسای وانک

مهم ترین و مشهورترین کلیسای جلفا از نظر معماری، زیبایی و هنری در اصفهان، کلیسای «زانگه زور» مشهور به کلیسای «وانک» است.
این کلیسا روی کلیسای دیگری، که ساختمان آن مربوط به سال 1605 میلادی (1014قمری) بوده، در زمان سلطنت شاه عباس دوم، بنا شده است.کلیسای وانک را «آمناپرگیچ» یعنی کلیسای ناجی نیز می خوانند.
ساخت بنای جدید کلیسای وانک، نه سال به طول انجامیده است و به سردر معبد آن، در سمت غربی، کتیبه ای به خط ارمنی، به مناسبت احداث آن بر کاشی ها به چشم می خورد که مربوط به سال 1655 میلادی یا 1066 قمری می شود.

موزه کلیسای وانک

در سال 1971 میلادی (1350 شمسی) به همت شورای خلیفه گری ارامنه جنوب ایران و هندوستان، در محوطه کلیسای وانک، موزه جلفا تاسیس شد. این ساختمان ظاهرا نوبنیاد است، اما درواقع دارای سابقه ای نسبتا طولانی است. کتابخانه بزرگ (ماتناداران) کلیسای وانک که در سال 6-1905میلادی (1323هجری قمری) تاسیس شد، مدت ها به صورت موزه بود. موزه کلیسای وانک، به سبب وجود نسخ های معتبری که در آن قرار دارد یکی از غنی ترین موزه های ارامنه کشور است.

نماز خانه اصلی کليسا که به شکل متوازی الاضلاع است شامل دو قسمت چهارگوش است که قسمت اول شبستان بنا و قسمت دوم که زير گنبد خانه است محل اجرای مراسم و سرودهای مذهبی است. ازاره های ديوارهای نماز خانه را کاشی های خشتی چند رنگ فرا گرفته است. در قسمتهای بالای ازاره تصاويربسيار زيبائی نقاشی شده اند که از کتب مقدس الهام گرفته شده و تمامی سطح فضای گنبدرا تزئين کرده است.

دور تا دور گنبد داستان خلقت آدم و حوا است که بوسيله نقاشان ارمنی ترسيم شده اند. بر محراب بسيار زيبای کليسا نيز تصاويری از جمله تصوير حضرت مسيح (ع) نقاشی شده است. نمای خارجی گنبد کليسا بدون تزئينات کاشيکاری است و با آجر ساده پوشانده شده است.

در گوشه حيات کليسا برج ناقوس زيبا و بزرگی ساخته شده که بر چهار ستون سنگی استوار است. در گوشه ديگری از اين حياط و روبروی برج ناقوس ستون بلندی از سنگ يادبود 1/5 ميليون نفر ارمنی ساخته شده که در سال 1915 ميلادی قتل عام شده اند. در صحن حياط کليسا چند نفر از ارامنه مشهور از جمله چند اسقف اعظم و نمايندگان سياسی کشورهای اروپايی که در اصفهان در گذشته اند به خاک سپرده شده اند.

از جمله مجموعه های نفيس اين موزه فرامينی است که در طول تاريخ صفويه به بعد سلاطين و حکام ايران درباره ارامنه صادر کرده اند. اين فرامين از نظر بررسی تاريخ ارامنه بسيار مهم و قابل ملاحظه بوده و در عداد منابع قابل اعتماد به شمار می روند.

از ديگر تأسيسات کليسا چاپخانه است. اين چاپخانه که به سعی و کوشش و ابتکار پيشوای ارامنه آن روزگار به نام خاچاطور کساراتسی GZARATSSYدر جلفا تأسيس شده بود در سال 1636 ميلادی به عنوان اولين چاپخانه شروع به کار کرد و نخستين کتابی که به وسيله آن به چاپ رسيد زبور داوود بود که از اين کتاب فقط يک نسخه در دنيا موجود است و آن نيز در شهر آکسفورد انگلستان نگهداری می شود. تصوير اين کتاب در موزه کليسا در معرض بازديد عموم است.کتابخانه کليسای وانک نيز با 000/25 جلد کتاب به عنوان يکی از بهترين منابع مورد استفاده محققين و پژوهشگران ارمنی و ساير اديان قرار میگيرد.

حدود700 شي موجود ميباشد از كتاب هاي نسخ لباس هاي روحانيون تابلو هاي نقاشي كاشي اشياء مذهبي كه 250مورد نسخ خطي يا لباس روحانيون وسايل كه در كليسا استفاده مي شود معرض نمايش گذاشته است.

ازلحاظ قدمت كتابهاي نسخ خطي چهارمين رده در فرهنگ ارامنه را دارا ميباشد1- ارمنستان 2- شيلي  3-ايتاليا   4- اصفهان
 

ويژگي خاص

كتابهاي مقدس:يكي از ويژگي وجود چند نسخ خطي ضد نسخ طیف مينياتور سيلسي است . نسخ خطي در اين مراكز كه الهام از سيلسي گرفته نسخهاي خطي است كه از ارمنستان غربي آورده و هنگام كوچ ارامنه از ارمنستان به ايران صورت گرفت كتابهاي خطي و اشياء كه بازديد كنندگان اروپايي را تحت تاثير قرار ميدهد و تارمویی که صدها سال پیش با آب طلا جمله ای به روی آن نوشته شده براي بازديد كنندگان ايراني مورد توجه قرار گرفته و اولین ماشین چاپ ایران که از آن برای چاپ کتب دینی مسیحیت استفاده می شده است .

کلیسای بیت اللحم ( اصفهان )

کلیسای بیت اللحم یکی از بزرگ ترین و باشکوه ترین کلیساهای جلفا است که در میدان جلفا (جنوب خیابان نظر) واقع شده است. در این کلیسا به علت اینکه آلودگی صوتی به وجود نیاید و آثار گران بهای نقاشی آن از دخل و تصرف مصون بماند، مراسمی برگزار نمی شود. این کلیسا از تمامی کلیساهای جلفا، عظیم تر و شکوهمندتر است و در حال حاضر بدون ستون به طاق ایستاده است.این کلیسا دارای هفتاد و دو قطعه نقاشی و تصویر است که نشان دهنده کار عظیم معماران و هنرمندان ارمنی و به روایتی این کلیسا خزانه باشکوهی از تصاویر بدیع قدیسین است.

کلیسای استپانوس مقدس

این کلیسا، یکی از بزرگ ترین و معروف ترین کلیساهای جلفا است که در سال 1614میلادی ساخته شده است، اما از نام و نشانی بانی این کلیسا اطلاعی در دست نیست.
طاق کلیسا بر چهار ستون استوار است و ستون ها باعث شده است که زیربنای کلیسا کمتر از آنچه هست، به نظر آید.

کلیساهای ارامنه شهرها و روستاهای ارمنی نشین ایران به تفکیک شورای خلیفه گری تا سال 1380 :